Гаспадар незвычайнай сядзібы Алесь Лось – унікальная творчая асоба. У асяроддзі запаведнага лесу і па суседстве са звярамі і птушкамі ён займаецца рэстаўрацыяй музычных інструментаў, адраджае народныя традыцыі і фальклор, а таксама дзеліцца ведамі з вучнямі, якія працягваюць справу майстра. Адправіліся на «Хутар Дудара», каб паслухаць мясцовыя легенды аб месцы, дзе некалі бываў Якуб Колас, i даведацца, чым знакамітая беларуская дуда.
Чым багатая і адметная музычная сядзіба, дзе адраджаюцца беларускія традыцыі і некалі гасцяваў Якуб Колас
Музыка ў жыцці Алеся Лася была з дзяцінства. Сям'я любіла разам збірацца вечарамі і заводзіць народныя песні ды рамансы. Маці навучыла сямігадовага Алеся іграць на сяміструннай гітары. Гучанне гэтага інструмента адразу палюбілася хлопчыку.
– Народная музыка заўсёды рабіла на мяне вялікае ўражанне. Прычым розная: руская, украінская, беларуская. Кантры–музыку палюбіў яшчэ хлопчыкам. У маёй душы ёсць нешта такое, што моцна вібрыруе, калі чую яе, – прызнаецца Алесь Уладзіміравіч
– Народная музыка заўсёды рабіла на мяне вялікае ўражанне. Прычым розная: руская, украінская, беларуская. Кантры–музыку палюбіў яшчэ хлопчыкам. У маёй душы ёсць нешта такое, што моцна вібрыруе, калі чую яе, – прызнаецца Алесь Уладзіміравіч
– У другім класе хадзіў у музычны гурток. Мне так спадабалася, што тата купіў піяніна. Для мяне гэта была вельмі цікавая пара, дзе я рабіў свае першыя крокі ў музыцы.
Таксама Алесь вельмі любіў маляваць. І зноў маці парэкамендавала пайсці яму ў мастацкую школу, пасля якой ён скончыў мастацкую вучэльню імя Глебава і Тэатральна-мастацкі інстытут, атрымаўшы адукацыю мастака-графіка. Пры гэтым ён стараўся ніколі не кідаць музыку. У далейшым любоў да яе перарасла ў другую прафесію.
Таксама Алесь вельмі любіў маляваць. І зноў маці парэкамендавала пайсці яму ў мастацкую школу, пасля якой ён скончыў мастацкую вучэльню імя Глебава і Тэатральна-мастацкі інстытут, атрымаўшы адукацыю мастака-графіка. Пры гэтым ён стараўся ніколі не кідаць музыку. У далейшым любоў да яе перарасла ў другую прафесію.
– Значэнне слова «прафесія» многія не да канца разумеюць. Калі ўзяць грэчаскую культуру, то яно азначае клятву справе, якой ты займаешся. Не важна, атрымаў ты адукацыю ці не, галоўнае быць верным сваёй справе і жыць дзеля таго, што робіш, –сцвярджае суразмоўца. – У мяне дзве прафесіі, якія вельмі блізкія адна да адной. Я займаюся вывучэннем стварэння і гісторыі інструментаў, якія некалі гучалі на нашай зямлі і за яе межамі. Другую клятву я даў графіцы і жывапісу, якім таксама стараюся ўдзяляць належную ўвагу.
- Музыкант валодае ігрой на больш як 50 інструментах. Некаторыя з іх ён сам жа і стварае. Сваёй умелай рукой майстар вырабляе жалейкі, басэтлі, колавыя ліры, віёлы да гамба, дуды. Рамяство Алесь Лось пераймаў у народных майстроў у час экспедыцый па Беларусі, дзе таксама вывучаў выкананне традыцыйнай музыкі. Акрамя таго, у храмах Польшчы як прафесійны мастак ён займаўся рэстаўрацыяй і размалёўкай іканастасаў, царкоўных інтэр'ераў.
- Паралельна было шмат розных паездак з музычнымі праектамі па Літве, Германіі, Францыі, Турцыі, Грэцыі, у якіх Алесь Лось знаходзіў сабе аднадумцаў.
– Абавязкова трэба падарожнічаць і сустракацца з калегамі, якія думаюць крыху інакш, і глядзяць на некаторыя рэчы па–іншаму. Гэта вельмі карысна для развіцця інтэлекту і густу, каб для сябе зразумець, у чым ты яшчэ абмежаваны, – адзначае музыкант і дадае, што за мяжой за яго работу яму прапаноўвалі вялікія грошы, але сэрца і душа цягнулі ў родныя краі.
– Чалавек павінен быць прывязаны да сваёй радзімы, да сваёй сям'і. Ёсць у мяне такое этнацэнтрычнае пачуццё, дзе ты ўпісаны ў кантэкст уласнай гісторыі на мяжы зроку, водару і гукаў. Важна менавіта гэта жыццё, а не зараблянне грошай. За дзесяць гадоў падарожжаў па свеце мне хапіла часу, каб параўнаць, супаставіць усё і пераканацца, што мой дом тут.
Творчая майстэрня Алеся Лася знаходзіцца ў сядзібе «Хутар Дудара», акружаная першабытным лесам, побач з ракой Яршоўкай у Валожынскім раёне. Да гэтага зямля належыла настаўніцкай сям'і. Як прызнаецца субяседнік, месца тут чароўнае, загадкавае і поўнае легенд.
– Гісторыя знаёмства з гаспадыняй сядзібы незвычайная. Ніну Максімаўну выпадкова сустрэў, калі яна чытала ў сябе ў двары кнігу Рычарда Баха, якая была вядома мне з дзяцінства. За размовамі аб ёй і агульных інтарэсах мы і пасябравалі, – успамінае майстар. – Неяк яна сказала мне: «Алесь, я не хачу, каб тут былі дачы і агароджы. Няхай гэты дом будзе тваім. А я буду спакойна адпачываць на нябёсах і сачыць за тым, як ты будзеш гаспадарыць».
– Гісторыя знаёмства з гаспадыняй сядзібы незвычайная. Ніну Максімаўну выпадкова сустрэў, калі яна чытала ў сябе ў двары кнігу Рычарда Баха, якая была вядома мне з дзяцінства. За размовамі аб ёй і агульных інтарэсах мы і пасябравалі, – успамінае майстар. – Неяк яна сказала мне: «Алесь, я не хачу, каб тут былі дачы і агароджы. Няхай гэты дом будзе тваім. А я буду спакойна адпачываць на нябёсах і сачыць за тым, як ты будзеш гаспадарыць».
У Ніны Максімаўны былі паэтычныя погляды на жыццё. Яна часта расказвала Алесю Уладзіміравічу гісторыю, што гэта месца зачараванае. Некалі было вяселле, на якім нешта пайшло не так, і ўсе людзі ператварыліся ў дрэвы. Пасля смерці гаспадыня завяшчала дом майстру, які ён з часам ператварыў у сапраўдную музычную сядзібу. Дарэчы, у гэтым годзе хутару спаўняецца 100 гадоў.
“
Думаю, што наша сустрэча была невыпадковая. Дзякуючы знаёмству з Нінай Максімаўнай я жыву тут, ствараю і атрымліваю асалоду ад прыроды, якая сваёй глыбінёй заклікае мяне да філасофскіх думак. Гэта не проста домік у вёсцы або ферма. Гэта месца, дзе я змог адчуць сябе па-сапраўднаму камфортна.
«
Да музыканта хутар называўся Барок. Паводле расказаў, Якуб Колас ў вёсцы Палачанка здымаў домік. Пісьменнік любіў наведвацца ў госці да Ніны Максімаўны і гуляць з яе дачкой Тамарай, чытаць свае вершы. Таксама ёсць успаміны, што ў вёсцы Палачанка быў млын, дзе вечарамі збіраліся беларускія пісьменнікі і паэты.
»
– Неабходна разумець, што наша зямля багатая на гісторыі, цікавых людзей, паэзію і філасофію, пра якія трэба ведаць усім беларусам, – дзеліцца думкамі этнограф.
На тэрыторыі сядзібы Алесь Лось пабудаваў летні тэатр.
– Доўгі час думаў аб стварэнні маленькай оперы, звязанай з нашай культурай і Старажытнай Грэцыяй, таму што яны паміж сабой узаемазвязаны. Напісаў лібрэта і музыку да пастаноўкі, якую назваў «Паўночныя Афіны, або Сон смаргонца».
На тэрыторыі сядзібы Алесь Лось пабудаваў летні тэатр.
– Доўгі час думаў аб стварэнні маленькай оперы, звязанай з нашай культурай і Старажытнай Грэцыяй, таму што яны паміж сабой узаемазвязаны. Напісаў лібрэта і музыку да пастаноўкі, якую назваў «Паўночныя Афіны, або Сон смаргонца».
Разам з сябрамі, спевакамі і акцёрамі, а таксама суседзямі мы з вялікім энтузіязмам узяліся за спектакль. Музыка да оперы была выканана ў стылі неабарока з выкарыстаннем клавесіна, віёлы да гамба, флейты, скрыпкі, трубы. Для нас гэта было вялікае свята і ўрачыстасць, што сабрала шмат людзей. І цяпер, калі сустракаемся з сябрамі на Яблычны Спас, успамінаем, які мы тут наладзілі паказ, – усміхаецца Алесь Лось.
На хутары ёсць музей народных музычных інструментаў розных эпох і тыпаў. Тут Алесь Лось праводзіць асветныя гутаркі і сустрэчы, майстар-класы па традыцыйных рамёствах, канцэрты народнай музыкі, пленэры, каб пазнаёміць гасцей сядзібы з музычнай культурай беларусаў.
– У экспедыцыях папаўняў сваю калекцыю, якая захоўвалася ў майстэрні ў Мінску. Затым падумаў, што інструменты незвычайныя і рэдкія. Яны павінны гаварыць, а не проста моўчкі вісець на сцяне або ляжаць на вітрыне, – разважае суразмоўца. – Музычныя інструменты мне патрэбны, каб жыць і іграць. У час падарожжаў вывучаў народную тэхніку выканання, а таксама як яны вырабляліся. У рэшце рэшт вырашыў, што, калі ў мяне ёсць такі добры дом, то варта размясціць музей менавіта ў ім, каб расказваць гісторыі аб іх і займацца музыкай.
– У экспедыцыях папаўняў сваю калекцыю, якая захоўвалася ў майстэрні ў Мінску. Затым падумаў, што інструменты незвычайныя і рэдкія. Яны павінны гаварыць, а не проста моўчкі вісець на сцяне або ляжаць на вітрыне, – разважае суразмоўца. – Музычныя інструменты мне патрэбны, каб жыць і іграць. У час падарожжаў вывучаў народную тэхніку выканання, а таксама як яны вырабляліся. У рэшце рэшт вырашыў, што, калі ў мяне ёсць такі добры дом, то варта размясціць музей менавіта ў ім, каб расказваць гісторыі аб іх і займацца музыкай.
Некаторыя інструменты сваёй калекцыі Алесь Лось стварае сам. Ён прайшоў добрую школу ў вопытных майстроў, каб асвоіць рамяство і пачаць іх рабіць уручную. За сваё жыццё наш герой вырабіў больш за 50 беларускіх дуд, якія карыстаюцца папулярнасцю за мяжой.
– Дуда – адзін з найстарэйшых інструментаў, які мае сувязь з цывілізацыяй элінскага свету і еўрапейскімі традыцыямі. Вядома яна не толькі беларусам, але і шатландцам. У іх ёсць валынка, сваячка нашай дуды. Таму мы можам ганарыцца, што гэты народны інструмент паўсюдна знакаміты, – тлумачыць Алесь Уладзіміравіч.
Майстар стварыў уласную школу па вырабе традыцыйных дуд, дзе перадае сваім вучням назапашаны вопыт, веды і ўменні ігры на інструменце. Старанная праца па адраджэнні традыцый дала свае вынікі. Міністэрства культуры прызнала «Культуру беларускай дуды» нематэрыяльнай каштоўнасцю краіны. Таксама былі пададзены дакументы ў ЮНЕСКА, каб інструмент унеслі ў пералік сусветнай культурнай спадчыны.
– Дуда – адзін з найстарэйшых інструментаў, які мае сувязь з цывілізацыяй элінскага свету і еўрапейскімі традыцыямі. Вядома яна не толькі беларусам, але і шатландцам. У іх ёсць валынка, сваячка нашай дуды. Таму мы можам ганарыцца, што гэты народны інструмент паўсюдна знакаміты, – тлумачыць Алесь Уладзіміравіч.
Майстар стварыў уласную школу па вырабе традыцыйных дуд, дзе перадае сваім вучням назапашаны вопыт, веды і ўменні ігры на інструменце. Старанная праца па адраджэнні традыцый дала свае вынікі. Міністэрства культуры прызнала «Культуру беларускай дуды» нематэрыяльнай каштоўнасцю краіны. Таксама былі пададзены дакументы ў ЮНЕСКА, каб інструмент унеслі ў пералік сусветнай культурнай спадчыны.
У калекцыю Алеся Лася ўваходзяць скрыпкі беларускіх майстроў, якія былі папулярныя не толькі на нашай тэрыторыі, але і за яе межамі. Адна з іх, даволі рэдкая, якую вырабіў майстар з Смаргоні. Суразмоўца запэўнівае, што гэты смычковы інструмент з'явіўся на беларускіх землях пазней за валынку і мае сваю ўнікальную гісторыю.
– Можна вельмі шмат гаварыць аб скрыпках, таму што гэта глыбокі і філасофскі інструмент. Што датычыцца нашай культуры, то яна развівалася бок у бок з арыстакратыяй, народнай творчасцю, танцамі і цырыманіяльнай музыкай. У XVII стагоддзі былі вельмі папулярныя ансамблі, дзе выступаў дудар і скрыпач, які быў на другіх ролях. З часам смычковы інструмент стаў выходзіць на пярэдні план, –расказвае Алесь Лось.
Таксама ў майстра ёсць віёла да гамба, інструмент, які быў вельмі папулярны ў XVII– XVIII і пачатку XIX стагоддзяў і з часам стаў незаслужана забыты беларусамі. Віёла да гамба з'яўляецца міксам з трох інструментаў: лютні, барочнай гітары і віяланчэлі. На ёй выконвалася свецкая і кантаўская музыка, а таксама псалмы ў калегіумах у Пінску, Полацку, Мсціславе. Між іншым майстар гэты інструмент таксама зрабіў сваімі рукамі.
– Можна вельмі шмат гаварыць аб скрыпках, таму што гэта глыбокі і філасофскі інструмент. Што датычыцца нашай культуры, то яна развівалася бок у бок з арыстакратыяй, народнай творчасцю, танцамі і цырыманіяльнай музыкай. У XVII стагоддзі былі вельмі папулярныя ансамблі, дзе выступаў дудар і скрыпач, які быў на другіх ролях. З часам смычковы інструмент стаў выходзіць на пярэдні план, –расказвае Алесь Лось.
Таксама ў майстра ёсць віёла да гамба, інструмент, які быў вельмі папулярны ў XVII– XVIII і пачатку XIX стагоддзяў і з часам стаў незаслужана забыты беларусамі. Віёла да гамба з'яўляецца міксам з трох інструментаў: лютні, барочнай гітары і віяланчэлі. На ёй выконвалася свецкая і кантаўская музыка, а таксама псалмы ў калегіумах у Пінску, Полацку, Мсціславе. Між іншым майстар гэты інструмент таксама зрабіў сваімі рукамі.
– Віёла да гамба сваім гучаннем вельмі глыбока кранае душу. Яна мне дае менавіта той від гукавой культуры, эмоцыі і энергію, якіх так не хапала. Думаю, што гэта неяк звязана з тэмай продкаў, гэта зусім іншы свет, –дзеліцца Алесь Лось. – Цяпер інструмент актыўна развіваецца ў Польшчы і Расіі. У Санкт-Пецярбургу праходзяць цікавыя сустрэчы, там людзі выконваюць музыку ў стылі барока на барочных інструментах, дзе саліруе віёла да гамба. На жаль, у Беларусі ёсць усяго некалькі музыкантаў, якія цікавяцца ігрой на інструменце, але няма школ, дзе можна было асвоіць яе.
Наш герой лічыць, што беларусам трэба берагчы, ведаць і любіць сваю культуру, таму што яна фарміруе ў людзях непаўторную аўтэнтычнасць і нацыянальны код, які дазваляе знайсці сваё, асаблівае, месца ў свеце.
На будучыню музыкант строіць яшчэ мноства планаў. І, нягледзячы на свой узрост, ён яшчэ не збiраецца адстаўляць рамяство.
Наш герой лічыць, што беларусам трэба берагчы, ведаць і любіць сваю культуру, таму што яна фарміруе ў людзях непаўторную аўтэнтычнасць і нацыянальны код, які дазваляе знайсці сваё, асаблівае, месца ў свеце.
На будучыню музыкант строіць яшчэ мноства планаў. І, нягледзячы на свой узрост, ён яшчэ не збiраецца адстаўляць рамяство.
– Пакуль ёсць жаданне іх ажыццявіць – ты жывеш. Як толькі чалавек усё зрабіў і кажа сабе, што час адпачыць, пачынаецца адваротны адлік, і прырода больш не мае патрэбы ў табе. Таму неабходна пастаянна ставіць сабе высокую планку і строіць планы на дзесяцігоддзі наперад. Менавіта тады цела аднаўляецца, з'яўляецца добры біялагічны і псіхалагічны імунітэт, які дапамагае не старэць, – адзначае Алесь Лось.
